Trend Global Gerakan Pasca Islamisme : Satu Tinjauan

Kelemahan pentadbiran domestik telah menyebabkan penjajahan kuasa besar Amerika Syarikat dan Rusia di Iran (dulu Persia) seawal 1920-an. Persaingan intervensi politik kuasa luar telah mempengaruhi pemerintahan dinasti Reza Shah. Pelbagai usaha modenisasi dan liberalisasi kerajaan di bawah pengaruh Barat telah mendapat tentangan yang kuat daripada golongan ulama’. Orientasi kumpulan agamawan berpusat di masjid-masjid, sekolah-sekolah agama dan pertubuhan-pertubuhan kebajikan. Mereka banyak menguasai lokaliti dan sangat sensitif terhadap penyelewengan dan korupsi yang dilakukan oleh kerajaan monarki Iran pro Barat (Davidson, 2003).

Kumpulan agamawan yang dipimpin oleh Ruhullah Sayyid Musavi Khomeini mengganggap pemerintahan dinasti Reza Shah telah menolak Islam secara keseluruhan dan mengambil idea-idea Barat dalam segenap polisi pemerintahan. Bagi Khomeini, Reza Shah yang bertanggungjawab mentransformasikan Iran menjadi sebuah negara sekular, sekutu Barat dan materialistik. Sebagai tindak balas, Khomeini mengartikulasikan idea bahawa rakyat Iran mesti dibimbing di bawah sebuah kerajaan Islam yang didominasi oleh golongan agamawan bagi memastikan segala perintah Tuhan ditaati. Bermula daripada itu, Khomeini, pendokong dan penyokong gerakannya telah melancarkan protes dan demonstrasi terhadap regim kerajaan.

Mobilisasi protes terhadap regim semakin kuat sejak akhir tahun 1978. Penglibatan agresif pelbagai peringkat masyarakat menyebabkan kebanyakan sistem serta institusi ekonomi dan sosial lumpuh. Ironinya, strategi protes ini dicatur oleh Khomeini dari Perancis kerana beliau berada di bawah lindungan suaka politik. Akhirnya, pada 16 Januari 1979, Reza Shah telah meletakkan jawatan dan meninggalkan Iran. Sebulan selepas itu, Khomeini memimpin Iran dan menganjurkan referendum nasional kepada rakyat untuk memilih samada sistem monarki atau republik Islam. Berdasarkan laporan, sebanyak 98.2 peratus rakyat memilih republik Islam. Kejayaan merealisasikan Republik Islam Iran adalah kemuncak kepada kebangkitan Islam yang pertama setelah kejatuhan Khilafah Turki Uthmaniyyah pada tahun 1924. Perubahan drastik daripada era monarki kepada republik telah mengubah struktur politik, ekonomi, budaya dan tatacara masyarakat Iran seluruhnya (Mohsen M. Milani, 1994).

Pemerintahan Republik Iran adalah berbentuk teokratik. Khomeini tidak berperanan sebagai penasihat kepada kerajaan sebaliknya menjadi Presiden eksekutif dan turut membentuk institusi Wilayah Faqih. Institusi tersebut memainkan peranan besar dalam menentukan hala tuju islamisasi negara dan mengambil pendekatan ‘top down’. Tidak sekadar itu, hampir seluruh sistem, institusi, dasar dan program kerajaan telah dirombak secara drastik dan ditransformasikan kepada Islam. Contohnya, semua silibus pendidikan daripada peringkat pra sekolah sehingga ke peringkat universiti telah distruktur semula untuk diselaraskan dengan kurikulum Islam. Malah, guru-guru yang tidak Islamik turut diberhentikan dan digantikan dengan guru-guru yang lebih Islamik (Mir Zohair Husain, 1995).

Walaupun begitu, adakah proses islamisasi di Iran mencapai kejayaan? Satu dekad sebelum kematian Khomeini pada tahun 1989, Republik Iran telah mencapai beberapa kejayaan dan kegagalan dalam politik, ekonomi dan sosial. Namun, ia telah memberikan kesan yang besar dalam keseluruhan sistem di Iran. Kepimpinan Khomeini yang mengamalkan dasar autokratik, eksklusif dan konservatif telah menekan masyarakat terutamanya golongan pertengahan. Saiz populasi golongan pertengahan semakin besar akibat daripada aksesibiliti pendidikan yang semakin baik dan peluang perekonomian yang semakin luas (Brumberg, 2013). Mereka lebih mendesak ke arah kesuburan demokrasi, modenisasi dan liberalisasi sosial terutamanya kepada kaum wanita. Oleh itu, pertembungan falsafah dan dasar politik ini telah membawa kepada penolakan campur tangan Islam dalam pentadbiran negara.

Kemunculan, Konsep dan Orientasi Pasca Islamisme

Istilah dan pendebatan Pasca Islamisme telah disorot dalam ruang akademik sejak tahun 1994 bagi merujuk kepada golongan reformis intelektual di Iran (Farhad Khusrokhavar, 2004). Asef Bayat (1996) pula mula mengemukakan istilah Pasca Islamisme bagi menganalisis tren baru teori gerakan Islam di Iran. Secara khususnya, Asef Bayat (1996) mendakwa kemunculan Pasca Islamisme disebabkan oleh kegagalan kumpulan Islamisme di Iran. Beliau telah menuruti kesinambungan hujah Olivier Roy (1992) yang terlebih dahulu menyifatkan kegagalan kumpulan Islamis atau fundamentalis di Algeria, Afghanistan dan Iran. Secara sinikalnya, Roy menyatakan kejayaan kumpulan Islamisme hanya mampu merealisasikan ‘superficial’ dalam undang-undang Islam dan tidak mampu menyatukan kekuatan negara-negara Islam di Timur Tengah serta mengancam kuasa politik Barat.

Menurut Asef Bayat (2005), Pasca Islamisme ialah satu projek untuk mengkonseptualkan dan menstrategikan Islam dalam ruang sosial, politik dan intelektual masyarakat. Ia adalah kaedah untuk menghubungkan agama dan hak-hak asasi manusia, Islam dan kebebasan, autonomi mutlak autoritatif dan kehendak pluralisme, konservatif dan modenisi. Bagi Ihsan Dagi (2013) pula, Pasca Islamisme adalah usaha untuk menggabung jalinkan sikap inklusif, toleransi, hak-hak asasi manusia dan kebebasan individu dengan prinsip-prinsip Islam untuk mengkoreksi kegagalan Islamisme dalam membentuk model pentadbiran negara. Kedua-dua pandangan ini menunjukkan bahawa kumpulan Islamisme dan fundamentalisme yang memerintah negara samada di Iran, Algeria dan Afghanistan telah gagal menjadikan Islam sebagai solusi dan pemangkin yang anjal kepada pemasalahan semasa.

Amel Boubekeur (2007) menganggap kegagalan Islamisme membuka ruang kepada golongan demokrat untuk mengagendakan proses islamisasi secara ‘apolitical’. Selain itu, pandangan Ali Eteraz (2007) lebih radikal kerana mendakwa golongan Islamis mengamalkan konsep politik yang diktator dan memusnahkan sistem legislatif negara. Tambahan pula, satu kajian terbaru yang dilakukan oleh Lily Zubaidah Rahim (2011) telah menyatakan bahawa perkembangan politik di negara-negara umat Islam telah menunjukkan kekecewaan terhadap negara autoritarian samada negara tersebut mengamalkan sistem Islam atau sekularisme seperti di Turki (Kemalisme), Indonesia dan Malaysia.

Kebanyakan parti Islam secara pragmatiknya telah menukar pendekatan ke arah lebih moderat khususnya pendirian mereka terhadap Syari’ah dan negara Islam. Mereka lebih banyak memberikan fokus terhadap kecekapan urus tadbir negara berbanding Syari’ah dan menekankan konsep sebuah negara demokrasi sekular yang inklusif. Pandangan Lily Zubaidah Rahim (2011) didasari oleh tiga survei yang dilakukan oleh The World Values (1987-2001), Gallop World Poll (2001-2007) dan Pew Global Attitude Survey (2011). Ketiga-tiga dapatan survei mempunyai beberapa keselarian perspektif. Pertama, majoriti besar umat Islam menyokong sistem demokrasi sebagai teras sebuah negara yang adil dan membangun. Kedua, mereka turut mahukan prinsip-prinsip Islam dan demokrasi saling wujud dalam sebuah negara. Ketiga, mereka menolak kongkongan kebebasan dalam negara Islam dan juga tidak cenderung terhadap konsep demokrasi dan sekular Barat.

Secara tuntasnya, Pasca Islamisme adalah satu respon terhadap kegagalan kumpulan Islamisme khususnya di Iran, Algeria dan Afghanistan. Ia adalah projek yang menghubungkan prinsip Islam dan demokrasi, kebebasan dan pemodenan. Tiada lagi pembentukan negara dengan menggunakan istilah negara Islam samada menerusi revolusi ‘top down’ atau ‘bottom up’. Sebaliknya menggunakan istilah pembentukan negara sivil bagi mengelakkan konotasi yang negatif. Ia bukan lagi diperintah secara mutlak oleh golongan agamawan (ulama’) seperti yang diamalkan oleh negara teokratik Republik Iran. Malah, hal ini diperkukuhkan oleh Muhammad Imara yang tegas mendakwa bahawa negara Islam merupakan sebuah negara sivil yang berbasis syura, partisipasi institusi dan masyarakat awam dengan meraikan kepelbagaian agama serta idea politik dalam menentukan sesuatu proses kenegaraan (Tariq Ramadan, 2012).

Gerakan Pasca Islamisme di Iran

Era Islamisme di Iran, karakteristik penting dalam kerajaan dan masyarakatnya adalah penubuhan kontroversi sistem Wilayah al-Faqih, pendekatan ‘top down’ untuk mengislamisasikan seluruh sistem kenegaraan, penggubalan undang-undang mandatori pemakaian tudung bagi wanita, undang-undang penjagaan anak, poligami dan pelaksanaan sistem ekonomi Islam (Marwan Bukhari dan Ahmad Fuad Rahmat, 2010). Hatta, Asef Bayat (1996) mendakwa kepimpinan Khomeini tidak sama sekali membenarkan kewujudan selain daripada sistem atau pandangan Islam. Islamisme di Iran sangat eksklusif dan tidak meraikan pluralisme.

Perubahan eksplisit dalam politik dan sosial di Iran telah berlaku secara drastik selepas Perang Iran-Iraq (1988) dan kematian Khomeini (1989). Tiga faktor umum yang menyebabkan berlakunya projek atau gerakan Pasca Islamisme di Iran, iaitu kegagalan idea dan pendekatan Islamisme, kemunculan kumpulan pertengahan yang mendesak perubahan politik dan sosial serta perubahan fenomena global selepas Perang Dingin (1991) (Asef Bayat, 2013). Kepimpinan Republik Iran yang baru, Mohammad Khatami (1997-2005) dianggap sebagai agen reformasi yang telah mendapat sokongan majoriti rakyat kerana membawa agenda kebebasan, masyarakat sivil, demokrasi dan pro bisnes (Ahmad Mujtaba Siddiqi, 2004).

Gerakan Pasca Islamisme di Mesir

Ikhwan Muslimin (IM) yang telah diasaskan oleh Hasan al-Banna pada tahun 1928 merupakan sebuah gerakan Islam atau gerakan Islamisme kontemporari yang pertama selepas kejatuhan Khilafah Turki ‘Uthmaniyyah (1924). IM telah melalui persaingan politik yang panjang sehingga berlaku kemuncak Revolusi Mesir 1952 yang berjaya menjatuhkan regim monarki. Bermula daripada kepimpinan Presiden Mesir, Gamal Abdul Nasser Hussein (1954) sehingga kepimpinan Presiden Hosni Mubarak, IM sentiasa menjadi perhatian, diserang dan diharamkan oleh pemerintah. Tekanan terhadap aktivisme politik IM menyebabkan beberapa individu di dalam IM bertindak menubuhkan sayap parti politik IM yang dinamakan Parti al-Wasat (1996) (Takayuki, 2007). Namun, hasrat menjadi parti politik bagi IM telah ditolak oleh Mursyidul ‘Am IM, al-Ma’mun al-Hudaybi.

Ali Eteraz (2007) berpendapat, Parti al-Wasat ditubuhkan kerana IM tidak bersedia untuk menerima golongan bukan Islam sebagai anggota parti dan tidak mahu menukar orientasi perjuangannya daripada gerakan dakwah kepada parti politik. Dalam satu artikel yang diterbitkan semula oleh Issandr El-Amrani (2005), Parti al-Wasat menyatakan bahawa rakyat adalah sumber utama autoriti berbanding ‘scripture’. Ia juga menadvokasi konsep pemisahan kuasa, menolak diskriminasi gender dan agama, menyokong pluralisme dan persamaan antara lelaki dan perempuan. Mereka juga tegas mengaplikasikan institusi khas yang dianggotai oleh golongan agamawan (ulama’) yang boleh berkuasa mutlak kepada perlembagaan sepertimana yang terdapat dalam IM dan Republik Iran.

Gerakan Pasca Islamisme di Pakistan

Gerakan Islamisme di Pakistan, Jama’at Islami pada mulanya tidak memilih politik sebagai platform perjuangan, sebaliknya menumpukan kepada usaha-usaha transformasi sosial melalui institusi pendidikan dan kebajikan (Abdul Rashid Moten, 2003). Namun, bermula pada tahun 1954, evolusi pendekatan perjuangan telah dilakukan oleh al-Maududi sehingga Jama’at Islami memanfaatkan wadah politik dengan menubuhkan sebuah parti politik untuk menegakkan sebuah negara Islam. Bermula ketika itu, Jama’at Islami berhadapan dengan pelbagai konflik intra parti yang serius. Daripada konflik integriti dalam kalangan anggota sehingga kepada krisis kepimpinan dan ideologi perjuangan. Terdapat satu pihak yang cenderung memilih pendekatan ‘top down’, manakala sebahagian lagi memilih pendekatan ‘bottom up’ dalam memacu transformasi masyarakat dan negara (Vali Reza Nasr, 1994).

Meskipun Jama’at Islami gagal menjadi sebuah parti politik Islam yang dominan di Pakistan, tetapi ideologi parti berkenaan diwacanakan secara meluas. Jihad, negara Islam, pendekatan ‘top down’ dan islamisasi adalah teras kepada pendekatan perubahan yang diartikulasikan oleh al-Maududi. Berbeza dengan Islahi dan Ghamidi, kefahaman serta interpretasi mereka terhadap politik Islam di luar daripada lingkungan al-Maududi (Husnul Amin, 2010). Malah, Ghamidi telah mengupas perbezaan ketara antara pemikirannya dengan al-Maududi hanya berakarkan kepada takwilan ayat 38, Surah as-Syura (Javed Ahmad Ghamidi, 2000). Ia adalah mengenai institusi syura atau demokrasi, kedaulatan Islam atau kedaulatan rakyat dan autokrasi atau konsultasi. Walau bagaimanapun, transisi Islamisme kepada Pasca Islamisme tidak berlaku di dalam Jama’at Islami tetapi di luar gerakan Islam tersebut.

Gerakan Pasca Islamisme di Tunisia

Spring’ atau kebangkitan rakyat pada akhir tahun 2010 yang bermula di Tunisia. Revolusi rakyat tersebut telah berjaya menjatuhkan regim kepimpinan Tunisia, Zine El Abidine ben Ali. Sepertimana Ikhwan Muslimin dan Jama’at Islami, Ennahda juga bermula sebagai sebuah gerakan Islam yang eksklusif sebelum berubah kepada sebuah parti politik. Ennahdha beroleh kemenangan besar dalam pilihan raya di negara tersebut pada tahun 2011. Penganalisis politik menganggap kemenangan Ennahdha disebabkan pengolahan wajah moderat Islam dan demokrasi yang dipotretkan terhadap parti itu sesuai dengan citra masyarakat Tunisia (Lewis, 2011). Agenda liberalisme, modernisme dan demokrasi adalah tonggak pendekatan baru Ennahdha di Tunisia.

Ennahdha pernah berhadapan dengan tekanan keterlaluan daripada pihak pemerintah sekitar 1980-an dan awal 1990-an. Ia berikutan agenda Islam yang diperjuangkan. Tambahan pula, Perlembagaan Tunisia secara jelas tidak membenarkan mana-mana parti politik berbasis agama diwujudkan di negara tersebut. Ekoran daripada penindasan tersebut dan juga untuk memenangi mandat rakyat, Ennahdha telah melakukan perubahan drastik terutama yang melibatkan pendirian-pendiriannya berhubung Syari’ah Islam. Poligami diharamkan, hijab dianggap sebagai pilihan peribadi dan hukuman hudud tidak akan dilakukan. Orientasi perjuangan yang sangat berbeza ini menampakkan sisi sekluarisme yang cuba diamalkan oleh Ennahdha. Ironinya, Perkara 1, Perlembagaan Tunisia memperuntukkan bahawa Islam adalah agama bagi negara Tunisia (Rajaa Basly, 2011). Oleh itu, Ennahdha dilihat cuba untuk memanipulasi konteks politik dan perlembagaan dengan menawarkan citra baru yang lebih liberal dan sekular.

Gerakan Pasca Islamisme di Turki

Setelah Turki mengamalkan sistem demokrasi multi parti pada tahun 1946, parti politik Islam mula beraksi dalam gelanggang pilihan raya. Bermula pada tahun 1970 hingga 2001, sebanyak empat buah parti politik Islam diwujudkan di bawah kepimpinan Necmettin Erbakan. Semua parti tersebut telah diharamkan samada oleh pemerintah ataupun dengan menggunakan kuasa veto tentera. Parti-parti tersebut dianggap sebagai gerakan Islamisme kerana teras perjuangannya adalah untuk menubuhkan sebuah negara Islam dan menegakkan Syari’ah Islam. Walau bagaimanapun, kewujudan Parti Pembangunan dan Keadilan (AKP) yang lebih pragmatik pada tahun 2001 telah mencatatkan kemenangan yang signifikan dalam pilihan raya umum tiga kali berturut-turut. Presidennya, Recep Tayyib Erdogan menafikan AKP sebagai sebuah parti politik Islam, sebaliknya beliau menganggap parti tersebut berteraskan demokrasi konservatif (Omer Taspinar, 2012).

Pada mulanya, ramai penganalisis politik bersikap prejudis terhadap anutan demokrasi konservatif AKP. Namun, perubahan drastik yang ditonjolkan oleh AKP mula mencorakkan lembaran baru dalam politik Turki. Ia tidak seperti gerombolan Kemalis yang bertuankan sekularisme. Ia juga bukan mewarisi sikap Islamisme parti-parti politik Islam yang diasaskan oleh Erbakan. Mustafa Akyol (2013) menggariskan tiga justifikasi yang membuktikan bahawa AKP mengamalkan politik Pasca Islamisme. Pertama, acuan politik AKP bertunjangkan pemikiran liberal sejak pemerintahan era Khilafah Uthmaniyah. Kedua, perubahan politik yang dilakukan AKP adalah selari dengan ideologi liberalisme klasik. Ketiga, AKP meneruskan amalan pasaran bebas kapitalisme. Secara tidak langsung, justifikasi tersebut membuktikan bahawa AKP tidak menekan aspek-aspek islamisasi dalam pemerintahan negara.

Adakah Wujud Gerakan Pasca Islamisme di Malaysia? 

Parti Islam Se-Malaysia (PAS) yang diasaskan sejak tahun 1951 dilabelkan sebagai gerakan Islamisme (Miller, 2006). Sebelum itu, Humphrey (1979) pernah mendakwa PAS merupakan sebuah gerakan hibrid kerana ia menunjukkan karakteristik yang fundamentalisme dan modenisme. Sejarah panjang politik PAS telah menunjukkan parti Islam tersebut boleh mengadaptasi sistem semi demokratik di Malaysia. Bahkan, PAS telah banyak memperjuangkan isu-isu yang berkaitan dengan kebebasan, hak asasi, demokrasi, pembelaan hak minoriti dan tata kelola pentadbiran negara. Walau bagaimanapun, PAS mempunyai keazaman yang jitu untuk mendirikan sebuah negara Islam di Malaysia dengan menggunakan kaedah demokrasi (Muhammad Syukri Salleh, 1999).

 

Berdasarkan pengalaman dan pencapaian PAS dalam Pilihan Raya Umum Ke-13 dan Ke-12, PAS dilihat berjaya mengamalkan toleransi yang tinggi dalam strategi politik dan bersikap akomodatif terhadap realiti politik semasa yang merentasi kaum di Malaysia (Mohd Izani Mohd Zain, 2014). Ia diukur berasaskan tiga faktor utama iaitu dengan mempraktikkan amalan demokrasi yang matang, hubungan perkongsian kuasa (tahalluf siyasi) dan penonjolan sikap inklusif. Perubahan yang berlaku dalam PAS semakin ketara apabila parti tersebut tidak meletakkan agenda penubuhan negara Islam dan pelaksanaan hudud dalam manifesto pilihan raya, sebaliknya menumpukan kepada usaha-usaha mereformasikan institusi kerajaan, membanteras rasuah dan memakmurkan ekonomi (Mujahid Yusof, 2012). Sikap inklusif dan perkongsian kuasa yang dijalinkan dengan beberapa buah parti politik berbeza ideologi adalah salah satu indikator bahawa PAS juga dianggap sebagai sebuah gerakan Pasca Islamisme (Muhammad Faiz Mukmin Abdul Mutalib dan Wan Fariza Alyati Wan Zakaria, 2015) .

Namun, perubahan politik yang mula dikesan sejak tahun 1998 dalam PAS tidak disokong sepenuhnya oleh ahli dan pemimpin PAS. Akhirnya, ia telah menjadi salah satu faktor penolakan kepada pendokong idea-idea tersebut. Kemuncaknya, pada tahun 2015, kebanyakan golongan liberal, Anwarinas dan pro Parti Tindakan Demokratik (DAP) telah dikalahkan oleh ‘Tsunami Ulama’ dalam Muktamar PAS Kali Ke-61 pada bulan Jun 2015 (Juhaidi Yean Abdullah, 2015). Golongan yang tewas tersebut telah mengambil keputusan menubuhkan sebuah parti politik yang baru iaitu Parti Amanah Negara (PAN) (Khalid Samad, 2015).

PAN disifatkan sebagai gerakan Islam generasi kedua yang mengambil pendekatan ‘Maqasid Syari’ah’ dan menumpukan secara khusus kepada aspek keadilan dan urus tadbir kerajaan yang baik. Orientasi PAN sinonim dengan perjuangan AKP di Turki dan Partai Keadilan Sejahtera (PKS) di Indonesia. Walaupun masih mengekalkan imej Islam, PAN tidak berjuang secara langsung untuk melaksanakan Syari’ah termasuk melaksanakan hudud di Malaysia (Dzulkefly Ahmad, 2015). Hal ini turut disokong oleh Zulkifli Hassan (2016) yang berpendapat bahawa gerakan Islam generasi kedua harus membina model politik Islam yang baru setelah melihat contoh eksperimen kegagalan generasi pertama yang melaksanakan hudud di beberapa buah negara Islam. Meskipun PAN tidak mendakwa secara langsung bahawa ia adalah sebuah gerakan Pasca Islamisme di Malaysia, namun advokasi politiknya sedikit sebanyak menggambarkan ia mirip kepada gagasan Pasca Islamisme yang pernah diaplikasikan seperti di Turki, Mesir dan Tunisia.

Konklusi

Berdasarkan contoh enam buah negara yang telah dikemukakan tersebut, pengkaji merumuskan bahawa tinjauan awal mendapati telah berlaku satu transformasi orientasi perjuangan dalam gerakan-gerakan Islam. Intipati transformasi tersebut sangat signifikan kerana ia bukan hanya melibatkan aspek pendekatan politik sahaja, bahkan ia turut merangkumi perkara dasar dan ideologi. Perubahan Islamisme kepada Pasca Islamisme telah dikesan berlaku dengan ketara sejak kegagalan pentadbiran Republik Iran. Jenis perubahan yang berlaku berbeza dalam kalangan gerakan-gerakan Islam. Ia boleh berlaku samada dari dalam gerakan seperti Ennahdha atau di luar gerakan seperti IM di Mesir dan PAS di Malaysia. Konsep Pasca Islamisme harus diteliti dengan lebih mendalam untuk mengukur sejauhmana keabsahan kaedah politik Islam yang diamalkan. Perkara ini sangat penting kerana partisipasi dalam politik juga adalah sebahagian daripada ibadah dan amal soleh jika ia dilakukan dengan kaedah yang betul.

Leave a Reply

Your e-mail address will not be published. Required fields are marked *